طراحی فرم ساختمان چیست؟ نقش سایت، عملکرد و کانسپت در شکل گیری فرم

چرا بعضی ساختمان ها فرم ساده و هندسی دارند و بعضی دیگر با خطوط منحنی، حجم های شکسته یا ترکیب چند فرم ساخته می شوند؟ پاسخ فقط به سلیقه معمار مربوط نیست. فرم ساختمان معمولا نتیجه تعامل میان عملکرد، سایت، اقلیم، سازه، نور، دید و کانسپت معماری است و در روند طراحی به تدریج شکل می گیرد.

فرم در معماری فقط ظاهر بیرونی یک ساختمان نیست. نحوه سازماندهی حجم و رابطه آن با فضا، عملکرد و شرایط پروژه می تواند روی شکل نهایی بنا تاثیر بگذارد. به همین دلیل، شناخت فرم بدون توجه به عواملی که آن را شکل داده اند، تصویر کاملی از طراحی معماری به ما نمی دهد.

در این مقاله ابتدا می بینیم فرم در معماری چیست و چه انواعی دارد. سپس فرم های منظم و نامنظم، فرم خطی و دیگر الگوهای سازماندهی فرم را بررسی می کنیم و به ترکیب و تغییر فرم می رسیم. در ادامه نیز رابطه فرم و عملکرد، نقش سایت و کانسپت و تاثیر این عوامل بر شکل گیری فرم ساختمان را بررسی خواهیم کرد.

فرم در معماری چیست؟

فرم در معماری به نحوه سازماندهی و ترکیب عناصر یک بنا و بیان سه بعدی حجم آن گفته می شود. بنابراین فرم فقط چیزی نیست که از نمای ساختمان می بینیم؛ بلکه با حجم، فضا، تناسب، سازماندهی و رابطه میان اجزای معماری ارتباط دارد. در شکل گیری فرم نیز عواملی مانند عملکرد، سایت، اقلیم و ایده طراحی می توانند نقش داشته باشند.

تفاوت فرم و شکل در معماری چیست؟

در زبان معماری، Form و Shape همیشه به یک معنا استفاده نمی شوند. Shape بیشتر به شکل یا خط پیرامونی یک عنصر در سطح دوبعدی اشاره دارد، در حالی که Form بیان سه بعدی حجم و نحوه سازماندهی آن است. برای مثال، یک مربع یک شکل دوبعدی است، اما وقتی به حجم تبدیل شود، می تواند به یک مکعب تبدیل شود.

فرانسیس دی کی چینگ در کتاب Architecture: Form, Space, and Order نیز میان این دو مفهوم تفاوت می گذارد و Form را بیشتر به بیان سه بعدی حجم و Shape را به لبه یا محدوده دوبعدی یک فرم مرتبط می کند. او همچنین فرم را در ارتباط با سازماندهی کلی عناصر یک طرح بررسی می کند.

فرم فقط ظاهر ساختمان است؟

خیر. ظاهر ساختمان بخشی از چیزی است که از فرم درک می کنیم، اما فرم به پوسته بیرونی محدود نمی شود. نحوه قرارگیری حجم ها در کنار یکدیگر، رابطه آنها با فضای داخلی و حتی چگونگی تعریف فضا نیز در شکل گیری فرم معماری اهمیت دارد.

در رویکرد چینگ، عناصر پایه ای مانند نقطه، خط، سطح و حجم می توانند برای سازماندهی فضا و شکل دادن به معماری به کار گرفته شوند. برای نمونه، دیوار، کف و سقف فقط عناصر سازه ای یا پوششی نیستند و با نحوه تعریف و محصور شدن فضای معماری نیز ارتباط دارند.

به همین دلیل، وقتی درباره طراحی فرم ساختمان صحبت می کنیم، بهتر است فقط به نمای بیرونی توجه نکنیم. سوال مهم تر این است که این حجم چگونه شکل گرفته، چه رابطه ای با فضای داخلی دارد و چه عواملی باعث شده اند فرم نهایی به این شکل باشد؟

در ادامه، انواع فرم در معماری و روش های ترکیب و تغییر آنها را بررسی می کنیم تا ببینیم فرم یک ساختمان چگونه می تواند از یک ایده اولیه به یک ترکیب معماری مشخص تبدیل شود.

فرم معماری چگونه شکل می گیرد؟

فرم معماری معمولا نتیجه یک تصمیم واحد نیست. سایت، عملکرد، اقلیم، سازه، نور، دید، مصالح و کانسپت می توانند در شکل گیری فرم نقش داشته باشند. به همین دلیل، برای درک فرم یک ساختمان باید علاوه بر ظاهر آن، فرآیندی را که به شکل گیری این حجم منجر شده بررسی کرد.

سایت و بستر پروژه

موقعیت زمین، توپوگرافی، جهت تابش، باد، پوشش گیاهی، چشم انداز و دسترسی می توانند روی جهت گیری و شکل حجم اثر بگذارند. برای مثال، شیب زمین ممکن است فرم را با توپوگرافی هماهنگ کند و یک منظره مهم می تواند جهت بازشوها و حجم ساختمان را تحت تاثیر قرار دهد.

یک نمونه از شکل گیری فرم در پروژه های آرتور امید آذری

در مستندات پروژه «خانه ای روی آب» از آرتور امید آذری، روند شکل گیری فرم با شرایط طبیعی سایت ارتباط داده شده است. دیاگرام های پروژه نشان می دهند که خطوطی از فرم های طبیعی زمین استخراج شده و پس از تغییر جهت، در شکل گیری فرم نهایی نقش داشته اند.

این نمونه نشان می دهد که فرم می تواند نتیجه خوانش سایت باشد، نه صرفا یک انتخاب زیبایی شناسانه.

عملکرد چه نقشی در شکل گیری فرم دارد؟

نوع فضاها، نحوه ارتباط آنها، مسیرهای حرکتی، دسترسی و نیازهای کاربران می توانند سازماندهی حجم را تغییر دهند. با این حال، عملکرد تنها عامل تعیین کننده نیست و معمولا در کنار سایت، اقلیم، سازه و ایده معماری قرار می گیرد.

کانسپت چگونه به فرم تبدیل می شود؟

کانسپت یک ایده اولیه است که می تواند از طریق دیاگرام، سازماندهی فضا، پلان، حجم، نور و ارتباط داخل و خارج به تصمیم های طراحی تبدیل شود. بنابراین بین کانسپت و فرم نهایی معمولا چند مرحله تحلیل و آزمون وجود دارد و این دو همیشه رابطه مستقیم ندارند.

در نهایت، فرم ساختمان را می توان نتیجه تعامل میان ایده معماری و شرایط واقعی پروژه دانست؛ فرآیندی که در آن عوامل مختلف به تدریج به یک فرم قابل ساخت تبدیل می شوند.

انواع فرم در معماری چیست؟

انواع فرم در معماری را می توان از چند زاویه بررسی کرد. یک روش، فرم را بر اساس نظم هندسی و ویژگی ظاهری آن دسته بندی می کند و روش دیگر به نحوه سازماندهی چند فرم در کنار یکدیگر توجه دارد. به همین دلیل، فرم های منظم، نامنظم، هندسی و ارگانیک با فرم های خطی، مرکزی، شعاعی، خوشه ای و شبکه ای دقیقا یک نوع دسته بندی نیستند.

فرم های منظم و نامنظم

فرم منظم دارای ساختار هندسی مشخص و نظم قابل تشخیص است. این فرم ها معمولا بر اساس هندسه های پایه شکل می گیرند و می توانند تقارن یا محور مشخص داشته باشند. مربع، دایره و مثلث نمونه هایی از شکل های منظم دوبعدی هستند و مکعب، استوانه و کره نمونه هایی از فرم های هندسی سه بعدی به شمار می روند.

در مقابل، فرم نامنظم از یک هندسه ساده و قابل تشخیص پیروی نمی کند یا ممکن است از تغییر، ترکیب و تحول فرم های اولیه به وجود آمده باشد. نامنظم بودن لزوما به معنی بی قاعده بودن کامل نیست؛ یک فرم می تواند ساختار طراحی مشخصی داشته باشد اما از هندسه اولیه خود فاصله گرفته باشد.

در مطالعه فرم معماری، Francis D.K. Ching نیز میان فرم های منظم و نامنظم تفاوت می گذارد و سپس روش هایی مانند افزودن، کاستن و تغییر فرم را برای بررسی تحول آن مطرح می کند.

فرم های هندسی و ارگانیک

فرم هندسی بر اساس هندسه مشخص شکل می گیرد. مربع، مستطیل، دایره و مثلث در دو بعد و مکعب، استوانه و کره در سه بعد نمونه های شناخته شده ای از فرم های هندسی هستند. چنین فرم هایی معمولا ساختار و تناسبات قابل اندازه گیری و قابل تشخیص دارند.

فرم ارگانیک بیشتر با ویژگی هایی مانند سیالیت، تغییرات تدریجی، منحنی ها یا الگوهای الهام گرفته از طبیعت شناخته می شود. در معماری، این فرم ها ممکن است از حرکت آب، رشد گیاهان، ساختارهای طبیعی یا ویژگی های یک منظر الهام بگیرند.

با این حال، هر فرم منحنی را نباید ارگانیک دانست. یک منحنی می تواند صرفا یک انتخاب هندسی یا عملکردی باشد و هیچ ارتباطی با طبیعت نداشته باشد. برای ارگانیک بودن فرم، مهم تر از ظاهر منحنی آن، منطق و ایده ای است که پشت شکل گیری آن قرار دارد.

فرم خطی در معماری

فرم خطی زمانی شکل می گیرد که عناصر یا فضاها در امتداد یک محور یا مسیر سازماندهی شوند. این سازماندهی می تواند با قرار گرفتن چند حجم در کنار یکدیگر، امتداد دادن یک حجم یا شکل گیری فضاها در امتداد یک مسیر حرکتی ایجاد شود.

فرم خطی لزوما به معنی یک ساختمان کاملا باریک و کشیده نیست. ممکن است یک مجموعه از چند حجم تشکیل شده باشد که رابطه آنها با یک محور اصلی، ساختار خطی ایجاد می کند.

در چارچوب Ching، سازماندهی خطی یکی از روش های اصلی قرارگیری فرم ها در کنار یکدیگر است و می تواند با توجه به ویژگی های سایت تغییر کند. برای مثال، یک سازماندهی خطی می تواند در پاسخ به توپوگرافی، پوشش گیاهی، مسیر حرکت یا یک چشم انداز خاص خم شود یا تغییر جهت دهد.

فرم مرکزی، شعاعی، خوشه ای و شبکه ای

وقتی چند فرم در یک پروژه در کنار یکدیگر قرار می گیرند، فقط شکل تک تک آنها اهمیت ندارد؛ نحوه سازماندهی آنها نیز بخشی از ساختار معماری است.

فرم مرکزی: یک فضای اصلی یا فرم غالب در مرکز قرار می گیرد و فضاها یا عناصر دیگر پیرامون آن سازماندهی می شوند.

فرم شعاعی: چند عنصر از یک مرکز به سمت بیرون گسترش پیدا می کنند. این ساختار می تواند ارتباطی میان یک هسته مرکزی و فضاهای پیرامونی ایجاد کند.

فرم خوشه ای: چند فرم با توجه به نزدیکی، عملکرد، ویژگی بصری یا رابطه فضایی در کنار یکدیگر قرار می گیرند. در این حالت، یک محور یا مرکز واحد لزوما عامل اصلی سازماندهی نیست.

فرم شبکه ای: فضاها یا فرم ها بر اساس یک شبکه یا الگوی منظم سازماندهی می شوند. این روش می تواند در پروژه هایی که تکرار، نظم و قابلیت توسعه اهمیت دارد، کاربرد داشته باشد.

این چهار روش در منابع پایه طراحی معماری به عنوان شیوه هایی برای سازماندهی فرم و فضا بررسی می شوند. بنابراین هنگام تحلیل یک ساختمان، می توان علاوه بر پرسیدن «فرم آن چیست؟»، پرسید «فرم ها چگونه در کنار هم سازماندهی شده اند؟» همین سوال معمولا تصویر دقیق تری از منطق طراحی ارائه می دهد.

ترکیب فرم در معماری چگونه انجام می شود؟

ترکیب فرم در معماری یعنی تغییر دادن و قرار دادن حجم ها در کنار یکدیگر برای رسیدن به فرم نهایی. معمار می تواند با اضافه یا حذف کردن بخشی از حجم، تغییر ابعاد، چرخش، جابه جایی یا ترکیب چند فرم ساده، به یک ساختار پیچیده تر برسد.

فرم افزایشی

در فرم افزایشی، یک یا چند حجم به فرم اصلی اضافه می شوند. این حجم ها می توانند برای ایجاد فضاهای جدید یا تفکیک عملکردهای مختلف به کار بروند.

فرم کاهشی

در فرم کاهشی، بخشی از حجم اولیه حذف می شود. ایجاد حیاط، تراس، ورودی، نورگیر یا فضای نیمه باز می تواند با همین روش انجام شود.

تغییر ابعاد فرم

در این روش، طول، عرض یا ارتفاع فرم تغییر می کند. این تغییر می تواند در پاسخ به عملکرد، شرایط سایت یا نحوه قرارگیری فضاهای داخلی انجام شود.

چرخش و تغییر جهت فرم

فرم می تواند نسبت به محور اولیه خود بچرخد یا تغییر جهت دهد. این تغییر ممکن است برای هماهنگی بهتر با نور، دید، سایت یا فضای باز انجام شود.

جابه جایی و ترکیب چند حجم

حجم ها می توانند نسبت به یکدیگر جلوتر، عقب تر یا بالاتر قرار بگیرند. همچنین چند فرم ساده مانند مکعب، استوانه یا منشور می توانند با ترکیب شدن، یک حجم پیچیده تر ایجاد کنند.

در نتیجه، ترکیب فرم در معماری یک فرآیند تدریجی است که در آن فرم اولیه با توجه به عملکرد، سایت و ایده طراحی تغییر می کند. Ching نیز در بحث تحول فرم، روش هایی مانند افزودن، کاستن، تغییر ابعاد و تغییر سازماندهی را بررسی می کند.

فرم تابع عملکرد است؛ این جمله از کجا آمده است؟

جمله «فرم تابع عملکرد است» معمولا با نام لوئیس سالیوان، معمار آمریکایی، شناخته می شود. او در سال 1896 در مقاله The Tall Office Building Artistically Considered عبارت form ever follows function را به کار برد. این عبارت بعدها به شکل کوتاه تر form follows function مشهور شد.

آیا واقعا فرم همیشه تابع عملکرد است؟

نه به معنای ساده و مطلق آن. عملکرد یکی از عوامل مهم در شکل گیری فرم ساختمان است اما فرم معماری معمولا حاصل تعامل چند عامل است.

برای مثال، یک ساختمان مسکونی ممکن است از نظر عملکرد به فضاهای مشابهی نیاز داشته باشد اما فرم نهایی آن با توجه به موارد زیر متفاوت شود:

• سایت و موقعیت زمین
• منظر و چشم انداز
• اقلیم
• نور طبیعی
• سازه
• فرهنگ و زمینه پروژه
• ایده و کانسپت معمار

بنابراین می توان گفت عملکرد بر فرم تاثیر می گذارد اما به تنهایی فرم را تعیین نمی کند. در طراحی معماری، فرم زمانی شکل می گیرد که این عوامل در کنار یکدیگر بررسی شوند.

سایت چه تاثیری بر فرم ساختمان دارد؟

سایت می تواند یکی از عوامل اصلی شکل گیری فرم ساختمان باشد. توپوگرافی زمین، جهت تابش، باد، دید، پوشش گیاهی، دسترسی و اقلیم هر پروژه می توانند روی نحوه قرارگیری، جهت گیری و حتی هندسه حجم معماری تاثیر بگذارند. به همین دلیل فرم ساختمان گاهی نتیجه مستقیم خوانش شرایط سایت است.

فرم و توپوگرافی

شیب و اختلاف ارتفاع زمین می تواند باعث شود ساختمان پله ای، کشیده یا در امتداد خطوط زمین طراحی شود. فرم در این حالت با شرایط طبیعی سایت هماهنگ می شود.

فرم و جهت تابش

مسیر حرکت خورشید می تواند بر جهت گیری حجم، اندازه بازشوها و عمق بخش های مختلف ساختمان اثر بگذارد. هدف می تواند کنترل نور و ایجاد شرایط مناسب تر برای فضاهای داخلی باشد.

فرم و باد

جهت و شدت باد در سایت نیز می تواند در جانمایی حجم ها و فضاهای باز موثر باشد. در بعضی پروژه ها فرم ساختمان برای ایجاد یا کنترل جریان هوا تغییر می کند.

فرم و دید

چشم اندازهای مهم سایت می توانند جهت گیری ساختمان را تعیین کنند. برای مثال، حجم ممکن است به سمت دریا، جنگل یا یک منظر مشخص باز شود.

فرم و پوشش گیاهی

درختان و پوشش گیاهی موجود نیز می توانند بخشی از تصمیم طراحی باشند. حفظ یا هماهنگ شدن با عناصر طبیعی گاهی روی محل قرارگیری و شکل حجم تاثیر می گذارد.

فرم و دسترسی

مسیر ورود خودرو و عابر، ارتباط با خیابان و نحوه ورود به ساختمان می تواند سازماندهی حجم و ورودی ها را تغییر دهد.

فرم و اقلیم

اقلیم مجموعه ای از عوامل مانند دما، رطوبت، تابش و باد را در بر می گیرد. بنابراین فرم ساختمان می تواند بخشی از پاسخ معماری به شرایط محیطی باشد.

نمونه ای از شکل گیری فرم بر اساس سایت

در پروژه خانه ای روی آب از آثار دکتر آرتور امید آذری، مستند پروژه توضیح می دهد که فرم معماری با شرایط طبیعی زمین تطبیق داده شده است. در دیاگرام پروژه نیز روند استخراج یک خط از فرم های طبیعی سایت و تبدیل آن به فرم نهایی نشان داده می شود.

این نمونه نشان می دهد که فرم می تواند نتیجه خوانش سایت باشد، نه صرفا یک انتخاب زیبایی شناسانه.

فرم و کانسپت معماری چه رابطه ای دارند؟

کانسپت معماری می تواند مسیر شکل گیری فرم ساختمان را مشخص کند اما معمولا مستقیما به یک شکل ظاهری تبدیل نمی شود. روند را می توان ساده این طور دید: کانسپت → تصمیم طراحی → فرم. یعنی ایده اولیه از طریق مجموعه ای از تصمیم های معماری به حجم و سازماندهی نهایی می رسد.

برای مثال، اگر کانسپت یک پروژه «طبیعت» باشد، نتیجه لزوما یک فرم شبیه برگ یا موج نیست. این ایده می تواند از طریق حیاط، تراس سبز، سازماندهی دید، نورگیری، فضای نیمه باز یا ارتباط داخل و خارج در معماری دیده شود.

در منابع آموزشی مرتبط با کتاب های دکتر آرتور امید آذری نیز تحلیل بستر، استخراج کانسپت و تبدیل ایده و دیاگرام به پلان، نما و حجم معماری بخشی از روند طراحی معرفی شده است.

فرم ساختمان چگونه با معماری مدرن ارتباط پیدا می کند؟

فرم در معماری مدرن معمولا با سادگی هندسی، کاهش تزئینات غیرضروری، اهمیت عملکرد، استفاده از فناوری و سازه و توجه به رابطه میان فرم و فضا همراه است. با این حال، معماری مدرن به معنی یک فرم خاص نیست و می تواند در پروژه های مختلف شکل های متفاوتی پیدا کند.

در ساختمان های مدرن، فرم می تواند نتیجه ترکیب عملکرد، سازه، مصالح، نور، شفافیت و شرایط سایت باشد. به همین دلیل برای بررسی ویژگی های این رویکرد، معماری مدرن مسکونی را می توان به صورت مستقل بررسی کرد.

فرم ساختمان در معماری طبیعت محور چگونه شکل می گیرد؟

در معماری طبیعت محور، فرم ساختمان می تواند در پاسخ به شرایط طبیعی سایت شکل بگیرد. توپوگرافی، پوشش گیاهی، آب، باد، نور، چشم انداز و اقلیم از عواملی هستند که می توانند بر جهت گیری، حجم، بازشوها و ارتباط ساختمان با فضای بیرون تاثیر بگذارند. در این رویکرد، فرم از سایت جدا نیست.

اگر بخواهیم این موضوع را گسترده تر بررسی کنیم، معماری طبیعت محور رابطه میان ساختمان، بستر و عناصر طبیعی را دقیق تر توضیح می دهد.

فرم ساختمان در مارگانیا چگونه شکل گرفته است؟

بر اساس توضیحات ارائه شده درباره طراحی پروژه، فرم مارگانیا با ویژگی های طبیعی شمال ایران، افق دریا و جنگل و تصویر حرکت آب و موج ارتباط پیدا کرده است. خطوط نرم و سیال، فضاهای باز، تراس های سبز و پل های سبز نیز در این روایت بخشی از رابطه فرم با منظر هستند.

در این نگاه، ارتباط داخل و خارج و نحوه شکل گیری دیدها نیز در کنار خود حجم اهمیت پیدا می کند. بنابراین فرم مارگانیا را می توان نمونه ای از تلاش برای ایجاد ارتباط میان ساختمان و منظر هچیرود دانست، بدون اینکه یک منبع پروژه ای آن را صرفا به یک فرم مشخص مثل موج محدود کرده باشد.

برای بررسی کلی تر این رویکرد، معماری برج باغ مارگانیا نیز به رابطه فرم، طبیعت و فضای سبز در این پروژه می پردازد.

جمع بندی

فرم معماری نتیجه یک تصمیم منفرد نیست. در بیشتر پروژه ها، شکل نهایی ساختمان به تدریج و در نتیجه تعامل چند عامل شکل می گیرد. سایت، عملکرد، کانسپت، اقلیم، سازه، نور، دید، مصالح و فناوری می توانند هر کدام بخشی از این فرآیند را تحت تاثیر قرار دهند.

به همین دلیل، نمی توان فرم را فقط از روی ظاهر ساختمان قضاوت کرد. برای درک دلیل شکل گیری یک حجم باید دید معمار چگونه شرایط زمین را خوانده، چه نیازهای عملکردی داشته و ایده معماری را چگونه به تصمیم های فضایی و حجمی تبدیل کرده است.

در معماری طبیعت محور نیز این ارتباط اهمیت بیشتری پیدا می کند و فرم می تواند در پاسخ به توپوگرافی، پوشش گیاهی، نور، باد و منظر شکل بگیرد.

در مارگانیا نیز فرم را می توان در ارتباط با سایت هچیرود، منظر دریا و جنگل، ایده معماری و رابطه فضاهای باز با ساختمان بررسی کرد. در نتیجه، فرم پروژه فقط یک ویژگی ظاهری نیست و بخشی از تجربه کلی معماری و ارتباط ساختمان با محیط اطراف آن را شکل می دهد.

سوالات متداول برای طراحی فرم ساختمان

فرم در معماری چیست؟

فرم به سازماندهی سه بعدی حجم و رابطه آن با فضا و سایر عناصر معماری گفته می شود و فقط به ظاهر بیرونی ساختمان محدود نیست.

انواع فرم در معماری چیست؟

فرم های منظم، نامنظم، خطی، مرکزی، شعاعی، خوشه ای و شبکه ای از دسته بندی های رایج در مطالعه فرم معماری هستند.

فرم تابع عملکرد است از کیست؟

عبارت معروف Form follows function به لوئیس سالیوان نسبت داده می شود که آن را در مقاله ای در سال 1896 مطرح کرد.

تفاوت فرم منظم و نامنظم در معماری چیست؟

فرم های منظم ساختار هندسی و نظم مشخصی دارند، در حالی که فرم های نامنظم می توانند از تغییر، حذف یا ترکیب فرم های مختلف شکل بگیرند.

آیا فرم ساختمان فقط بر اساس زیبایی طراحی می شود؟

خیر. عملکرد، سایت، اقلیم، سازه، نور، دید، مصالح، فناوری و کانسپت معماری نیز می توانند در شکل گیری فرم ساختمان نقش داشته باشند.